Akut Dispne

Yayın ve kullanım sınırı

Bu rota “blueprint” statüsündedir; tamamlanmış klinik rehber veya hastaya özgü karar desteği değildir. Klinik metin, ilaç/doz, yerel protokol ve kaynak bağlantıları uzman hakemlikten sonra yayınlanır.

Dört kritik performans ufku

Rotanın karar sürekliliği

Başlangıç eylemi, ilk saat kararı, ilk gün yönetimi ve 24–72 saat bakım devamlılığı aynı eğitim hattına bağlanır.

01 · İlk kritik görev

Oksijenasyon/ventilasyon tehdidini ve solunum yorgunluğunu tanı.

02 · İlk saat kararı

Etiyoloji, ventilasyon desteği ve tedavi yanıtını birlikte değerlendir.

03 · 1–24 saat

NIV/IMV başarısı, komplikasyon ve yatış/transfer kararını yönet.

04 · 24–72 saat

Ventilatör stratejisi ve seri değerlendirmeyi sürdür.

Kanonik içerik standardı

Yedi zaman hücresi

Her hücre klinik yazar, kaynak editörü ve değerlendirme editörü tarafından ayrı ayrı tamamlanır.

0–5 dakikaHayatı koru

Kritik tehdidi ve ilk güvenli eylemi tanımla

Ekip aktivasyonu, gecikmeye duyarlı tehdit ve ilk yeniden değerlendirme eşiği.

5–15 dakikaTanısal yönü kur

Odak veriyi ve tehlikeli alternatifleri kur

Hedef anamnez/muayene, ilk testin karar amacı ve erken tedavi güvenliği.

15–60 dakikaİlk saat kararını ver

İlk saat kararını gerekçelendir

Tedavi yanıtı, konsültasyon, ileri plan ve ilk disposition taslağı.

1–4 saatYanıtı yeniden değerlendir

Seri veriyi eyleme dönüştür

Klinik seyir, tekrar testleri ve hipotez/plan güncellemesi.

4–6 saatSonuç ve sorumluluğu devret

Sonuç ve sorumluluğu güvenle devret

Bekleyen sonuç, gecikme riski, sorumlu kişi ve eskalasyon eşiği.

6–24 saatSeyri ve bakımı yönet

Kötüleşmeyi ve bakım geçişini yönet

Komplikasyon, yatış/transfer/taburculuk ve multidisipliner devir.

24–72 saatKomplikasyon ve süreklilik

Süreklilik ve öğrenen sistemi kur

Geri başvuru, komplikasyon, takip ve sistem düzeyi öğrenme.

Yetkinlik ve değerlendirme

Ölçülebilir akademik çıktı

Rota yalnız okunmaz; karar, yeniden değerlendirme, devir ve güvenli bakım performansına dönüştürülür.

Çekirdek yetkinlikler

C01Tanıma, triyaj ve önceliklendirmeC02Resüsitasyon ve fizyolojik stabilizasyonC03Klinik akıl yürütme ve belirsizlikC04Tanısal stratejiC07İzlem ve yeniden değerlendirme

Ölçme çekirdeği

G5 simülasyon · G60 dallanan vaka · G24 devir

Akademik referans

Textbook · güncel kılavuz özeti

Güncel kılavuzlar ışığında hazırlanmış eğitim referansı. Taslaktır; ilaç/doz bilgileri klinik hakem onayı bekler.

⚠️ TASLAK — KLİNİK HAKEM ONAYI BEKLİYOR. Güncel kılavuzlar (ESC HF 2023 güncelleme, GOLD 2025, GINA, ERS/ATS NIV) temelli eğitim metnidir. Bilgi kesme Ocak 2026; sürümler Temmuz 2026 web doğrulamasıyla teyit edildi. Dozlar yayımdan önce alan uzmanınca doğrulanacaktır.

0. Öğrenme hedefleri

Akut dispnede hipoksemik vs hiperkapnik yetmezliği ayırmak.
Ölümcül beşliyi (kardiyojenik ödem, masif/submasif PE, tansiyon pnömotoraks, ağır astım/KOAH, anafilaksi/üst hava yolu) hızlı taramak.
POCUS (akciğer B-çizgileri, kalp, IVC, plevra) ile hızlı ayrım yapmak.
NIV/HFNC/entübasyon eşiklerini doğru koymak.
Nedene özgü tedaviyi (kardiyojenik ödem, KOAH, astım, PE, pnömoni) zaman temelli başlatmak.

1. Fizyopatolojik çerçeve

Tip 1 (hipoksemik): V/Q uyumsuzluğu, şant, diffüzyon bozukluğu (pnömoni, ödem, PE, ARDS).
Tip 2 (hiperkapnik): alveoler hipoventilasyon (KOAH alevlenmesi, nöromüsküler, ilaç, ağır obstrüksiyon).
Solunum işi arttıkça yorgunluk → hiperkapni → bilinç bozulması → arrest basamağı gelişir; "sessiz göğüs" ve bradipne yaklaşan arrest işaretidir.

2. Ölümcül beşli ve ayırıcı ipuçları

Tanı	İpucu	Hızlı doğrulama
Akut pulmoner ödem (kardiyojenik)	Ortopne, raller, konjesyon, HT	POCUS: bilateral B-çizgileri, kötü EF; BNP/NT-proBNP
Masif/submasif PE	Plevritik ağrı, hipoksi, taşikardi, RV yükü	POCUS: dilate RV/D-işareti; BT-anjiyo
Tansiyon pnömotoraks	Ani dispne, tek taraflı ses kaybı, hipotansiyon	POCUS: akciğer kayması yok; klinik → dekompresyon
Ağır astım / KOAH alevlenmesi	Wheezing, uzamış ekspiryum, aksesuar kas	Klinik + kan gazı; sessiz göğüs = tehlike
Anafilaksi / üst hava yolu	Stridor, dil/dudak ödemi, ürtiker	Klinik → adrenalin

3. Zaman temelli yönetim (0–72 saat)

T0 · 0–5 dakika — Oksijenizasyonu güvene al

ABC, hava yolu açıklığı, SpO₂, solunum sayısı; hedefe yönelik oksijen (KOAH'ta kontrollü, hedef SpO₂ ~%88–92; genel hipoksemide ~%94–98). Oturur/dik pozisyon.
Tek taraflı bulgu/stridor/ürtiker taraması; tansiyon pnömotoraksta dekompresyon, anafilakside adrenalin görüntüleme beklemeden.

T1 · 5–15 dakika — Yetmezlik tipini ayır

Kan gazı (hipoksemik mi hiperkapnik mi), EKG, odaklı muayene, POCUS (kalp-akciğer-IVC-plevra).
NIV/HFNC ekipmanını hazırla; nedene yön ver.

T2 · 15–60 dakika — Nedene özgü tedavi + ventilasyon stratejisi

Kardiyojenik ödem (ESC HF 2023): oturt, oksijen/NIV, IV kıvrım diüretiği, hipertansif ödemde vazodilatör (nitrat); NIV mortaliteyi/entübasyonu azaltır. Hipotansif/kardiyojenik şokta ayrı yol (bkz. Şok bölümü).
KOAH alevlenmesi (GOLD 2025): kısa etkili bronkodilatör (SABA±SAMA), sistemik steroid, endike ise antibiyotik; hiperkapnik solunum yetmezliği + asidozda NIV birinci basamak (entübasyon ve mortaliteyi azaltır).
Astım (GINA): yüksek doz inhale SABA (± ipratropium), sistemik steroid, ağır/refrakterde IV magnezyum; yakın izlem, sessiz göğüs → yoğun bakım/entübasyon hazırlığı.
PE (2019 ESC): risk sınıflaması (hemodinami, RV yükü, troponin); yüksek riskli/masif PE'de reperfüzyon (tromboliz) değerlendirmesi; aksi halde antikoagülasyon.
Pnömoni: ampirik antibiyotik (yerel/CAP kılavuzu), oksijen/destek.
NIV başarısızlık ölçütleri (ERS/ATS): 1–2 saatte pH/pCO₂ düzelmemesi, kalıcı hipoksi, artan iş, bilinç bozulması, sekresyon yükü → entübasyon geciktirilmez.

T3 · 1–4 saat — Yanıtı doğrula, disposition

Seri kan gazı, klinik iş yükü, tedavi yanıtı; yanıt yoksa tanıyı ve ventilasyon düzeyini yükselt.

TB · 4–6 saat — Karar köprüsü

Disposition (taburcu/gözlem/servis/yoğun bakım) resmileştirilir; devam eden oksijen ihtiyacı taburculuğu dışlar.

T4 · 6–24 saat — İzlem ve optimizasyon

Ventilasyon desteğinin kademeli ayarı, komorbidite yönetimi, tetikleyici araştırması; gece kötüleşmesine dikkat.

T5 · 24–72 saat — İyileşme ve güvenli taburculuk

Oda havasında satürasyon ve efor kapasitesi teyidi; tetikleyici kontrolü, hasta eğitimi, izlem randevusu, uygun hastada pulmoner/kardiyak rehabilitasyon.

4. Özel popülasyonlar

Gebede fizyolojik hiperventilasyon + PE riski; yaşlıda çoklu neden birlikteliği ve atipik tablo; KOAH'ta kontrollü oksijen ve erken NIV; kalp yetmezliğinde kardiyojenik ödem yolu; morbid obez ve immünsüprimede hızlı desatürasyon; çocuklarda üst hava yolu/bronşiyolit ayrı değerlendirilir.

5. Sık hatalar

KOAH'ta hedefsiz yüksek akım oksijen (hiperkapniyi kötüleştirir).
Anafilaksi/tansiyon pnömotoraksı "astım" sanmak.
Tek SpO₂'ye güvenip hiperkapniyi atlamak.
NIV'i uygunsuz hastada (düşük bilinç, sekresyon fazla) ısrarla sürdürüp entübasyonu geciktirmek.
PE'yi normal akciğer grafisiyle dışlamak.
Erken kısmi düzelmeyi kalıcı iyileşme sanıp gözlemi kısaltmak.

6. Hızlı referans

Önce oksijenizasyonu güvene al, ölümcül beşliyi dışla. Kan gazıyla hipoksemik/hiperkapniyi ayır; POCUS ile hızlı tanı (B-çizgileri=ödem, RV yükü=PE, kayma yok=pnömotoraks). Kardiyojenik ödemde NIV+diüretik±nitrat; KOAH'ta bronkodilatör+steroid+ (asidozda) NIV; astımda SABA+steroid±Mg; PE'de risk sınıfla. NIV yanıtsızsa entübasyonu kaçırma.

7. Kaynaklar (Temmuz 2026 itibariyle doğrulanmış)

2023 Focused Update of the 2021 ESC Guidelines for acute and chronic heart failure. Eur Heart J. 2023. https://academic.oup.com/eurheartj/article/44/37/3627/7246292
GOLD 2025 Report — COPD Diagnosis, Management and Prevention. https://reference.medscape.com/cc2/p10/2025-gold-copd-2025a10000qu
GINA — Global Strategy for Asthma Management and Prevention (güncel).
ERS/ATS Clinical Practice Guidelines: Noninvasive Ventilation for Acute Respiratory Failure. Eur Respir J. https://publications.ersnet.org/content/erj/50/2/1602426
2019 ESC Guidelines for the diagnosis and management of acute pulmonary embolism. Eur Heart J. 2020.

Güvenlik notu: Oksijen hedefleri, ilaç dozları ve NIV parametreleri yayımdan önce alan uzmanı/klinik eczacı tarafından yerel protokolle doğrulanacaktır.

Sürüm: Textbook v1.0 · Durum: taslak